Մորս սրտի հետ աշխարհն եմ չափել

 

Մորս սրտի հետ աշխարհն եմ չափել՝

Էլի մեծ էր նա, մեծ էր ու անգին,

Արև աչքերի լույսն է նա թափել՝

Լուսնյակ դառնալով՝ որդոց օրոցքին...

Եվ հիմա քիչ է, թե աչքերս տամ,

Թե սիրտս հանեմ ու տամ մայրիկիս,

Ախ, մայր երգելուց ինչպե՞ս կշտանամ,

Մայրս պատկերն է մայր հայրենիքիս։

ԻՄ ՍՈՒՐԲ ՀԱՅՐԵՆԻՔ

 

Իմ սուրբ հայրենիք, դու սրտիս մեջ ես,

Դու սրտիս մեջ ես, ոչ լեզվիս վրա,

Իմ սրտի միջից, թե սիրտս ճեղքես՝

Դրոշիդ բոցը պիտի հուրհրա։

Չեմ ուզում գոռալ իմ սիրո մասին,

Սակայն, իմացիր, հայրենիք իմ մեծ,

Քեզ հարյուր տեղով խոցեց թշնամին,

Բայց հազար տեղով իմ սիրտը խոցվեց։

Ես ամբողջովին քոնն եմ, հայրենիք,

Եվ մոմի նման, ճամփեքիդ վրա

Քո փառքի համար թե մի օր վառվեմ,

Մոխրաբիծ անգամ ինձնից չի մնա։

 

 

Սիրո հիասթափություն

 

Պատանի սիրտս բաժակ էր բյուրեղ,

Որ լցվեց մի օր գինով աչքերիդ,

Ու ես այն գինով հարբած խելահեղ

Քո ոտքերն ընկա ու դարձա գերիդ:

Բայց դու փշրեցիր իմ սիրտը մատաղ,

Ա՜խ դու փշրեցիր գավաթն իմ սրտի,

Թափվեց իմ գինին... արյունաշաղախ,

Ու ցնդեց պատրանքն իմ կույր կարոտի, -

Բացվեցին սրտիս աչքերը բոլոր,

Անցավ խելահեղ գինովությունս,

Կուչ եկավ խաբված իմ սիրտը մոլոր,

Ամաչեց, որ քեզ նմանն էր բույնս:

Դու ցոփ գինետան մի բաժակ էիր,

Սիրույս գինին էր աչքերս կապում,

Ա'խ, ինչ լավ եղավ , որ փշրվեցիր,

Քանզի քեզ այժմ քեզնով եմ չափում,

Քեզնով, ինչպես լուսինը՝ լուսնով,

Որ լուսացել էր սիրույս արևով,

Քեզնով եմ չափում, ոչ թե ցնորքով սիրահառաչ,

Որ իմ կույր սիրով աչքերս էր կապում,

Ինձ ծունկի բերում, ինչպես սիրատանջ,

Խաբված աստծուն՝ սատանի առաջ...

Ա՜խ արևն էլ է երբեմն խաբվում՝

 

ԿՏԱԿ

 

Որդիս, քեզ ի՞նչ կտակեմ, ի՞նչ կտակեմ, իմ բալիկ,

Որ ինձ հիշես վշտի մեջ, թե խինդի մեջ քո գալիք.

Գանձեր չունեմ, բայց գանձն ի՞նչ, գանձը լույսն էր աչքերիս,

Դու ես միակ իմ գանձը, դու ես գանձը գանձերիս:

Քեզ այնպիսի գանձ կուզեմ ես կտակել հայրաբար,

Որ չի կարող կտակել ուրիշ երկրում ոչ մի հայր, -

Ես քեզ այն եմ կտակում, որին այս մեծ մեր դարում

Փոքրիկ մարդիկ են բանտել ու շղթայել ամպերում.

Քեզ մեր սարն եմ կտակում, որ դուրս բերես սև ամպից,

Որ տուն բերես շալակած արդարությամբ մեր անբիծ,

ՈՒ կբերես, իմ բալիկ, թեկուզ քո խեղճ թաթիկով

Մեր սարն այս կողմ շուռ կտաս` արդարությանդ ուժն է ծով,

ՈՒ երբ բերես, իմ բալիկ, սիրտս էլ շիրմից կհանես,

Կբարձրանաս ու սիրտս ազատն ի վեր կտանես

ՈՒ կթաղես իմ սիրտը ձյուների տակ Մասիսի,

Որ շիրմում էլ` դարավոր հուր կարոտից չմրսի:

 

Քեզ Մասիսն եմ կտակում, որ դու պահես հավիտյան,

Որպես լեզուն մեր հայոց, որպես սյունը քո հոր տան:

Հայոց լեզուն

 

Մեսրոպ Մաշտոցն ասաց՝ որդիս,

Էլ ինչո՞վ ես հույսը բերդիս,-

Էլ հայրենիք ինչ՞ու եկար,

Թե պիտ խոսես օտար լեզվով,

Խմես հայոց գինին նեկտար,

Կենաց կանչես օտար լեզվով,

Քաղես հայոց վարդերն ու հեզ

Աղջիկ կանչես օտար լեզվով:

 

Իրավ քանի լեզու գիտես՝

Այնքան մարդ ես՝ իրավն ասին,

Բայց, որ քո հայ լեզուն չունես,

Էլ ի՞նչ հույս ես քո Մասիսին,

Որ թողել ես քո մայրենին՝

Հարամ է քեզ հայոց գինին,

Հարամ է քեզ աղջիկն հայոց,

Հայոց սիրտը՝, Մասիսն հայոց:

 

Մայր հայրենիքն էլ ի՞նչ սրտով

Քո ոտքերն էլ գրկե վարդով...

...Ա՜խ, չէ, Մասիսն հալալ է քեզ,

Հայոց վշտում դու մեղք չնես,

Հալալ է քեզ հողն հայրենի,

Թող քեզ ջուրն էլ դարնա գինի:

Քանզի հայոց վայ սփյուռքում

Պանդխտությունն է դեռ պոկում:

 

Հայի բերանից հայոց լեզուն,

Օտարն հաոյոց մահն է ուզում...

Բայց նա է հայ, ով հովազի

Արնախում երախումն էլ

Իր մայրենի լեզվով խոսի,

Մոր կաթի հետ ծծած լեզվով,

Որ հայ գետը ծով ծնի, ծով,-

Ժխորում էլ Բաբելոնի

Խոսի լեզվով իր մայրենի

Հայոց լեզվով, որ միշտ ջահել,

Մեզ բյուր դարեր հայ է պահել:

Մայրս

Մեր հույսի դուրն է մայրս,

Մեր տան մատուռն է մայրս,

Մեր օրորոցն է մայրս,

 

Մեր տան ամրոցն է մայրս

Մեր հերն ու մերն է մայրս,

Մեր ճորտն ու տերն է մայրս,

Մեր տան անտունն է մայրս,

Մեր արծվաբունն է մայրս,

Մեր տան ծառան է մայրս,

Մեր տան արքան է մայրս,

Մեր տան անճարն է մայրս,

Մեր դեղ ու ճարն է մայրս,

Մեր տան աղբյուրն է մայրս,

Մեր ծարավ քույրն է մայրս,

Մեր տան անքունն է մայրս,

Մեր անուշ քունն է մայրս,

Մեր տան ճրագն է մայրս,

Մեր արեգակն է մայրս:

Մայրս, մեր հացն է մայրս,

Մեր տան աստվածն է մայրս

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՂՋԻԿՆԵՐԸ

 

Հուրն են սիրո սևի սիրուն լույս աղջիկներն Հայաստանի,

Սրտիս վրա քայլող գարուն` կույս աղջիկներն Հայաստանի,

Իմ սիրտն ի՜նչ է, ա'խ, թե ուզեն` բերդեր կառնեն մի հայացքով,

Անառիկ բերդ ու սիրո սյուն` հույս աղջիկներն Հայաստանի:

 

Մեկը մեկից պարզ ու կախարդ, մեկը մեկից խոսքով քաղցր,

Ետ կբերեն ալևորին, օձ կթովեն աչքով քաղցր, -

Մեկը` աստղիկ, մեկը` լուսնյակ, մեկն` արևի տեսքով քաղցր, -

Իմ Հայաստանն են զարդարում նուրբ աղջիկներն Հայաստանի:

 

ՈՒ չգիտեմ որի՞ն սիրեմ, որի՞ն թողնեմ անհագ սրտով,

Ամենքին է սրտիս աչքը արևի պես կրակ սրտով,

Երբ հուր ծովի պես են քաշում` ո՞նց դիմանաս վտակ սրտով, -

Ինձ աստղերից ցած են բերում սուրբ աղջիկներն Հայաստանի:

 

Իմ Սևանը ո՞նց ցամաքեց, երբ սևածով աչքերը կան,

Իրենց նման հարբեցընող գինին քամող ձեռքերը կան,

Վարդ շուրթերին բուրմունքի պես Կոմիտասի երգերը կան, -

Քարից անգամ լույս են քամում բյուր աղջիկներն Հայաստանի:

 

Բայց մի գանգատ ունի կյանքս` այն, որ ինձ մի վարդ չտվին,

Սուրբ եմ Արա Գեղեցիկի պես` ինձ մի սուրբ Նվարդ չտվին,

Ինձ թողեցին գիրկն ընկածի, դեռ ասում են` դարդ չտվին, -

Գերեզմանս են աչքով փորում զուր` աղջիկներն Հայաստանի:

 

Առանց նրանց` երգս պաղ էր` արև բացին իմ երգի մեջ,

Նրանց սիրո ձեռագործն է ծիածանը երկնքի մեջ, -

Բայց քաջ կասեմ` մեկին սիրես, լավի՜ն սիրես ու լա'վ սիրես,

Որ քեզ պաշտեն բոլո՜ր սիրուն, լույս աղջիկներն Հայաստանի:

ԳԱԶԵԼ ՇԱՄԻՐԱՄԻՆ

 

( Հեթանոսկան )

 

Ես աչք չունեմ քո հող-թագին, եկ, Շամիրամ,այս գիշեր,

Ախ, սիրել եմ ուզում մի կին,եկ, Շամիրամ,այս գիշեր,

 

Ես Արան եմ, Գեղեցիկի հազարերորդ թոռն եմ թուխ,

Թե դեռ վարդ կա քո շրթերին, եկ, անթառամ, այս գիշեր,

 

Վախենում եմ կյանքս թռչի սիրո տենչ ու տանջանքով,

Ես կարոտ եմ քո գգվանքին, եկ՝ տարփանամ այս գիշեր:

 

Հոգնել եմ ես քրոջական համբույրներից խաբուսիկ,

Մարմին կուզե իմ խենթ հոգին, եկ` խենթանամ այս գիշեր:

 

Հրաբորբոք այնպես գրկեմ, որ Արային մոռանաս,

Մի գառ դառնաս դու իմ գրկում, եկ` գայլանամ այս գիշեր:

 

Քո շուրթերից ծծեմ գինին ասորական դաշտերի,-

Հարբած ընկնեմ քո բաց կրծքին` եկ` մեղրանամ այս գիշեր:

 

Շամբշոտանալ կուզե հոգիս շամբշոտաշատ մի գրկում,

Ես ուզում եմ անկուշտ մի կին, եկ` ցոփանամ այս գիշեր:

 

Մի բուռ սիրտս ծովացել է մի ցոփ կնոջ կարոտով,-

Նազուկ մեջքիդ ցոփ եղնիկին` եկ` վագրանամ այս գիշեր:

 

Սև աչերդ սիրո հուռութք` հյուսքերիդ սև պարանով

Օձապատույտ եկ իմ մեջքին, եկ` փաթութ գամ այս գիշեր:

 

Մռնչում է մարմնակարոտ մարմինս` ընդդեմ իմ ոգու,

Եկ ծծերիդ ծով ծփանքին ծիածան գամ այս գիշեր:

 

Ձյունի կարոտ կրակներդ կրակ կրքով կմարեմ,

Եկ, ծովանամ քո տարփանքին, եկ` հովանամ այս գիշեր:

 

Ես Արան եմ... Եկ Նվարդիս գեթ մի գիշեր ես դավեմ,-

Որ նեըմպեմ դարիս ոգին, եկ` շնանամ այս գիշեր:

 

Ավաղ, էլ ոչ սուրբ Նվարդ կա, ոչ սուրբ Արա Գեղեցիկ,

Շամիրամվեց Նվարդն անգին, եկ` շամբշանամ այս գիշեր:

 

Արև կրքով հասիր` ցրիր արցունքներս աստղացած,

Որ նման որբ այս լուսնյակին որբ չմնամ այս գիշեր:

 

Հոգնել եմ ես` երազածիս երազներով գրկելուց,-

Ես տենչում եմ արյուծ մի կին,եկ,գառնանամ այս գիշեր:

 

Շատ ազգեր են սրից կորել, սիրով արի, ոչ սրով,-

Ափսոս կորած քո էլ ազգին, ե՛կ, Շամիրամ, այս գիշեր:

 

Բեր Վանա ծովն աչքերովդ` ծով գիրկն ընկնեմ, հովանամ`

Գեթ պատկերը բեր իմ աչքին, եկ, ծովանամ այս գիշեր:

 

Քրիստոնյա իմ մարմինն էլ` հեթանոսվի թող այնպես,

Որ գառնանաս իմ խոյանքին, եկ, արբենամ, այս գիշեր:

 

Բայց թե զորքով ինձ հայտնվես` ես քեզ պատանք կդառնամ,

Ու գերեզման քո բանակին, ե՛կ, Շամիրամ, այս գիշեր:

ՆՈՅԻ ԱԳՌԱՎՆԵՐԻՆ

 

Միակ ճամփան փրկության՝

Հայե'ր, դեպի Հայաստան...

 

Ո՞Ւր եք շտապում, ով խաբված ջրեր,

Մեզ ծարավ թողած՝ ո՞ւր եք շտապում,

Սևանն է քաշում ծով կարոտը ձեր՝

Դուք ո՞ւր եք օտար ծովերը թափվում:

 

Անուշ է թվում ձեզ կանչող հեռուն,

Բայց դուք կկորչեք ծովերում օտար,

Դարձեք՝ ծովանա թող հայոց առուն,

Մի՞թե մոր գիրկը նեղ է ձեզ համար...

 

Ախ, մի՞թե նեղ է, որ դուրս եք փախչում,

Բայց դուք կկորչեք ծովերում օտար,

Ձեր կույր կորուստով իմ հույսն է կորչում՝

Դառնում ծովասույզ մի ջաղացաքար:

 

Դարեր գաղթել ենք, հիմի՞ էլ գաղթենք,

Երբ որ ծաղկել է մայր Հայաստանը, -

Մայր լեզվի կռվում է ինչո՞վ հաղթենք,

Երբ մեծ Մաշտոցի զորքն է նոսրանում:

 

Ո՞վ է ձեր խելքը հեռվից գողանում,

Այս ո՞ւր եք չվում մայր հայրենիքից,

Մեզ Ավարայրում մենակ եք թողնում,

Մի՞թե մայր ազգը սուրբ չէ "ճոխ" կյանքից:

 

Այս ո՞ւր եք փախչում, խելագար ջրեր,

Մեր բուռ հողն էլ ծով ծարավ թողած, -

Դարձեք, ետ վազեք, որ դարձնենք անմեռ

Թեկուզ հայրենի մի խեղճ ջրաղաց:

 

Օտար ծովերն են ձեզնով քաղցրանում,

Բայց դառնանում է ծովակն հայրենի, -

Ո՞Ւր եք ձեր ոսկի ջրերը տանում,

Ո՞Ւր եք մեռցնում լեզուն մայրենի:

 

Մեր ամենասուրբ կռվից եք փախչում,

Սուրբ Ավարայրից մեր ամենօրյա,

Ձեզ հետ մայրենի լեզուն է կորչում,

Վարդանն է ճչում, ես գոչն եմ նրա:

 

Ախ, անմիտ ջրեր, ո՞ւր եք շտապում,

Մի՞թե կարոտ են օվկիանները ձեզ, -

Դարձեք... Սևանը ձեզ է պապակում,

Կանչում՝ Սահարա անապատի պես:

 

Մայրենի լեզուն ինչպե՞ս կարկաչի,

Երբ որ չխոսես քո հայոց լեզվով,

Երբ աղբյուրի պես՝ ծովերում կորչի,

Էլ ո՞վ քեզ կտա Մասիսդ, էլ ո՞վ:

 

Դուք հայոց ազգի հավերժն եք թաղում,

Ձեր օրվա կյանքում՝ գրկում օտարի,

Ահա թե, հայեր, ինչո՞ւ չի շողում

Մասիսի ձյունը՝ թագս վիթխարի:

 

Իմ պանդուխտ ջրեր, զուր եք շտապում,

Դարձեք, տուն վազեք, մեր մուրազ ջրեր,

Ինչո՞ւ եք օտար կնոջ գիրկ թափում

Հայ կույսի բաժին կյանքն ու գանձը ձեր:

 

Ինչո՞ւ Կանադա, ի՞նչ Ամերիկա,

Երբ թեկուզ մի բուռ Հայաստանը կա,

Տուն աղավնացեք, Նոյի ագռավներ,

Կկորչեք, որպես գայլախեղդ գառներ...

 

Մեր ամենօրյա կռվի՞ց եք փախչում՝

Սուրբ Ավարայրից մեր ամենօրյա,

Ինչից խռով եք՝ ինձ էլ է տանջում

ՀԱՅՈՑ ԱՆՈՒՆՆԵՐԸ

 

Հովհաննես Շիրազ

 

Քո մայր՝ լեզվով խոսիր, պոետ,

Որ հավերժվի ազգը քո հետ:

 

 

1

 

Անուն կա, որ վարդի բույր Է,

Կա, որ սարի պաղ աղբյուր Է,

Կա, որ քեզ տուն կանչող քույր Է,

Կա, որ անուշ մոր համբույր Է,

Կա, որ ձեռիդ եղբեր տուր Է,

Հայ անունը՝ պատիվը մեր՝

Միշտ լավ գործի ծնունդ անմեռ։

 

 

 

2

 

 

Անուն Էլ կա, որ մեր գլխին

Ծաղրածուի գդակ Է հին,

Որ կնքել Է ինչ-որ տերտեր,

Կամ թե՝ դժնի մի ճորտատեր.

Ու մենք հաճախ չենք ամաչում,

Հին անվամբ ենք իրար կանչում,

Թե՝ հե՜ի, ո՞ւր ես, բեդնի Խաչո,

Ի՞նչ բանի ես, Ղաչաղ Վաչո,

Տաշտաքերենց,

Կաշառկերենց,

Անուննե՞ր են, թե՞ հին վերքեր,

Որ բանալով՝ չենք հարցնում դեռ,

Թե ի՞նչ չլուտ, ի՞նչ Չպլաղենց,

Երբ Չպլաղենցն աշխարհ փոխեց։

 

 

 

3

 

 

Անուն Էլ կա, որ լսելիս

Մարդ ակամա հարց Է տալիս,

Թե՝ ի՞նչ Կնյազ, ի՞նչ Իշխանիկ,

Ի՞նչ խան, ախպեր՝, կամ ի՞նչ Խանիկ,

Երբ ինքն ահա մի մարդ Է նոր,

Մի հին չոբան, չոբանի թոռ,

Առաջ քաշված,

Փառքով նշված,

Ինքն է թաղել իշխան ու խան,

Բայց գրվում Է դեռ Իշխանյան,

Աղախանով կամ Բախշիբեգ,

Ամիրխանով կամ Յախշիբեգ։

Այն Էլ յախշի, վա՛յ, անհոգի,

Կարծես, թե կար լավն Էլ բեգի.

Գայլը յախշի՞, տե՝ս դու հալա՝

Անունն անգամ խաթաբալա։

Անունն անգամ

Օձի նման

Փաթաթված վիզն Հայաստանի,

Այրող հուշն Է այն սուլթանի,

Որ մեր լեզուն ու հողն անվերջ

Ձուլել կուզեր իր ցեղի մեջ,

Եվ կձուլեր (հայ կա դրսում,

Որ հայերեն Էլ չի խոսում…),

Մենք Էլ այժմ չէինք կարող

Խոսել լեզվով մեր դայլայլող,

Հայոց լեզվով մեր ազգաթագ,

Թե մեզ չառներ գիր թևի տակ

Խաղաղության՝ Մաշաոց հսկան,

Որ կանչում է, թե՝ ո՛վ տղաս,

Յոթ լեզու էլ թե իմանաս,

Չմոռանաս քո մայր լեզուն.

Մոռանալդ է ոսոխն ուզում…

 

 

 

4

 

 

Անուն էլ կա, բսյց ո՞րն ասես,

Կատակով են դրել կարծես,

Մեկը մեկից անտոհմ ու սին՝

Էլ անճաշակ Լյուքս ու Տորգսին,

Էլ Իլոնա, էլ Ալֆրեդ,

Էլ ժոռժետա, էլ Վան-Շիլբերտ,

Էլ Իվետա, էլ Անտեֆոն,

Էլ Ռիտա, էլ Պատեֆոն,

Էլ Կլարա, էլ Անելկա,

Թե թարգմանես՝ ի՞՛նչ դուրս կգա,-

Ծաղր ու ծանակ մեր ուստրերին,

Եվ առավել մեր դուստրերին։

Բայց ծիծաղից վատթարը կա՝

Հանդիպում ես յոթն աղջկա՝

Յոթից մեկն է Վարդ կամ Նարգիզ,

Մյուսները՝ Լուիզ, Լարիս,

Եվ դեռ՝ Էլլա կամ Նովելլա,

Մարդ չգիտի խնղդա՞, թե լա.

Մի՞թե չկար, որ չես դրել,

Հայ մի անուն մարդավայել,

Որ կնքել ես՝ Արգենտինա,

Կարծես երկրի քարտեզ Էնա.

Մեկն էլ մի ջուխտ աղջիկ բերել,

Գիտե՞ք անունն ինչ է դրել

Մեծ աղջկան՝ Գալանտերիա,

Իսկ փոքրինը՝ Դիզինտերիա:

Ծիծաղո՞ւմ ես, բայց սպասիր,

Մարդ-ավտոյի մասին լսիր.

Այն, որ ավտո շատ սիրելով

Շևրոլետ էր դրել սիրով՝

Բայց Շևրոլետն օրորոցում

Այս վշտից էր լալիս, կոծում։

Եվ ասում են, երբ մեծացավ,

Անունն ինչ է՝ երբ հասկացավ,

Հենց այս եղավ խոսքն առաջին,

Որ կայծակեց հոր ականջին.

- Ի՛՛նչ Շևրոլետ, ավտո հո չե՞մ,

Լա՞վ է, քեզ ել «Վիլիս» կանչեմ։-

Ծիծաղում ես, բայց ծիծաղն ի՞նչ,

Ուր է հայոց անունը ջինջ,

Հազարից մեկն հազիվ ունի

Անուշ անունն իր հայրենի.

Մի Հասմիկ է, հազար էլլա,

Մի Անահիտ, այնքա՜ն Բելլա,

Մի Արտավազդ, այնքա՜ն Համլետ,

Որ վիճում են մեր անվանց հետ,

Թե՝ եթե բանն այսպես գնա,

Էլ ձեր հայոցն ո՞ւր կմնա…

Այնինչ ամեն հայ դյուցազուն

Փրկեց քո կյանքն ու հայ լեզուն,

Անհայտ հեռվում

Ընկավ կռվում,

Որ դու հիշես, պահես, փրկես,

Մոռացումից անունն իր վես,

Վարդան պահես, պահես Հունան,

Վահրամ պահես, որ իմանան,

Թե ո՛ր երկրի ծաղիկն ես դու.

Տոհմանունն էլ հողն է մարդու։

Երբ հնչում է մի Սանասար՝

Կարծես Սասնա քո սարն հասար,

Մի Այծեմնիկ անունն անգամ

Մայր Անին է հերոսական.

Մի անունն էլ հայ զորք է մի

Մի զինվորն է, էլ ո՞ւր զոհվի։

Ա՛խ, հերիք չէ յաթաղանով

Խաբված՝ գրվես Աղախանով,

Ինչո՞ւ «փոքրիկ» մի յան ջնջես՝

Մի ոզջ ազգի մեծ սիրտ տանջես,-

Գոռ անունն էլ մի բուռ ոսկի՝

Սուրբ մասունքն է մի սուրբ ազգի։

Հայ անունն եմ ես ձեզ ասում՝

Դուք հասկացեք հայոց լեզուն,

Ու թող ծաղկի կյանք ու գինով՝

Ամեն մի ազգ՝ իր անունով։

Թող չխանդի Դեզդեմոնան,

Երբ դուստրերս Նազիկ մնան,

Ինքն էլ մնա

Դեզդեմոնա,

Խաղաղ մնա, մնա մեզ քույր,

Որ անվամբ էլ ծաղկենք մաքուր։

Մեր անունն էլ իր միտքն ունի.

Ի՞նչ պակաս է մի Աղավնի,

Անունն ինքն էլ՝ աշխարհի մեջ

Անուշ մի կանչ խաղաղատենչ,

Ո՞վ Է բռնել մեր կոկորդից՝

Որ ձեռ քաշենք Հայկ ու Վարդից,

Հայկ անունն եմ ես ձեզ ասում՝

Դուք հասկացեք հայոց լեզուն,

Ամեն անուն մի բառ Է ճոխ՝

Ավանդավեպ՝ ազգդ պահող.

Մի Վարդան Է երբ մեկն ասում՝

Ավարայրն Է հետդ խոսում,

Բավ Է պոկես՝ ի սեր այլոց՝

Հայ կնիքից անունն հայոց։

Ա՛խ, ի՞նչ ասեմ ես այն հային,

Որ սեր չունի Էլ ազգային,

Որ մայր հողից չի ամաչում,

Իր հայ որդուն Ջոն Է կանչում։

Ա՛յս Է ցավը, ով մտակույր,

Պահիր անունդ հայրենաթուր,

Պահիր ազգդ պատվո գահին՝

Անունով Էլ մեր ազգային։

Կամ երբ մի նոր մանչ ես ծնում,

Անունն ինչո՞ւ Հայկ չես դնում,

Անունն անգամ զրահ հագին,

Կամ ի՞նչ վատ Է՝ մի Գարեգին,

Կամ այս Շավարշն հայրենաշեն,

Այս իմ Տիգրանն ու Եղիշեն,

Այս իմ Արան գեղեցկաթով,

Այս իմ Մհերն՝ իր քաջ Դավթով,

Այս իմ Աստղիկն ամենագեղ,

Անունն ինքն Էլ հույսի կանթեղ,

Այս իմ Վահրամ ու Վրթանես,

Քո անուններն ինչո՞ւ վանես,

Այս Սանասարն ու Սլկունին,

Այս իմ Գևորգ Մարզպետունին,

Հայ անունն Էլ կյանք Է հային՝

Հայոց լեզվով աստվածային։

 

 

5

Ես մեկն ասի, դուք հիշեցեք

Մեր անուններն հազար ու մեկ,

Հազար բարի գործից ծնված՝

Սերունդներով ոսկեջրված,

Մեզ ավանդված, որ զրահենք,

Մեր հայ ազգը հավերժ պահենք։

Մարդս զանգ Է, աշխարհն ականջ,

Լավ անունը զանգի ղողանջ,

Բայց զանգն առանց զանգահարի,

Թեկուզ ապրի հազար տարի՝

Ոչ մի ղողանջ չի հանելու,

Զանգահարը գործն Է մարդու,

Գործ, որ թեկուզ ուժով բազկի,

Հավերժ փրկե պատիվն ազգի։

Գործ, որ Հայկից մինչև Հունան՝

Տավիղն Է մեր խաղաղության։

Էլ ո՞ւր մեր լույս լեզուն մարել՝

Այս նոր վշտի դեմ խոնարհել.

Ու թող այնտեղ Ջեմման՝ Ջեմմա,

Աստղիկն այստեղ Աստղիկ մնա:

Քանզի ամեն ազգի անուն

Իր տարազն Է, իր մայր լեզուն,

Իր սրբությունն հավերժական.

Եվ օրենքն Է ոզջ մարդկության՝

Իր ազգինը ով չսիրի՝

Թշնամին Է ողջ ազգերի.

Ինչո՞ւ հագնես ձևն ամենի,

Երբ քոնն ունես, ո՛վ քաղքենի,

Երբ իր գույնից,

Իր անունից,

Իր մայր լեզվից ձեռ քաշողը՝

Վերջն Էլ կտա իր մայր հողը…

Ո՞ՐՆ Է, ԲԱԲՈ

 

-Ո՞րն է, բաբո, մեր հայրենիք:

-Էն, որ ունի բարձր երկինք,

Էն, որ ունի կարմիր արեւ`

Յուր կապուտակ գլխի վերեւ.

Էն, որ ունի լեռն Ալագյազ`

Հավքերն` աշուղ, ջրերը` սազ:

Էն, որ տեսքով իր Սեւանի`

Մազերն արձակ ու գեղանի`

Նստած հարսի կնմանի:

Էն, որ ունի աշխարհի թագ`

Քանց թագավոր` Մասիս ճերմակ,

Ճերմակ Մասիս` սիրտը մրմուռ,

Գլուխը վեր` դրախտի դուռ:

Էն, որ ունի Մասիսն ի վար

Հին-հին բերդեր, վանքեր մթար,

Որ ավերակ, բայց դեռ դարեր

Լուռ կ'աղոթեն երկինքն ի վեր:

Էն, որ ունի Արազ, Տղմուտ,

Եւ ափերը մամռոտ ու մութ

Գերեզմաններն են պապերուդ...

Էն, որ Ղազբեկն ու Արագած`

Արտերու մեջ` ախպեր կանգնած`

Ձեռ կզարնեն գինով թասին

Ու կձայնեն մեր Մասիսին,

Թե` "Հե՜յ, բաբո, բավ չէ՞ մենակ

Պանդուխտ մնաս ամպերու տակ..."

ՀԱՎԵՐԺԱԿԱՆ ՎԵՃ

 

Աստղերը մի օր յուսնյակին ասին.

- Ինչո՞ւ են անվերջ խոսում քո մասին.

Բանաստեղծները՛ լուսնոտի նման,

Մեզ էլ են գովում, բայց քեզ՝ անսահման…

Մինչդեռ մի հատ ես, մենք հազա՜ր մի հատ...

Եվ լուսինն ասաց.

-Մրջյունն էլ է շատ,

Այնինչ առյուծը մի ձագ է ծնում,

Միջակն հազար է, հանճարը՝ մի հատ,

Աշխարհում լավը միշտ քիչ է լինում,

Ծաղկունքը քիչ են, խոտերն՝ անհամար,

Վարդը մի հատ է, տերևը՝ հազար։

Վար նայեք դուք ձեր գոռոզ բարձունքից,

Տեսեք՛ աղբյուրն էլ աղի ծովի հետ

Ծնվում է մի մոր անմահ ակունքից,

Բայց նա է ցրում ծարավներն հավետ,

Ոսկին էլ փոքր է, արևն էլ մի հատ,

Բայց, նա է ցրում խավարն անընդհատ,

Այն, որ աստղերդ ցրել չեք կարող՝

Անթիվ աստղերդ, այն էլ դարերով...

Ինչ որ մի հատիկ արևը կանի՝

Չեն կարող անել աստղերն անհունի։

ՀԻՆ ՄԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ

 

Մեկից մի սոխ, մեկից մի հաց գողանում,

Գնում էինք Արփաչայը լողանում։

Սոված, ծարավ, բոկոտն ընկնում սար ու ձոր՝

Շրջում էինք՝ անգիտությամբ բախտավոր։

Աշխարհն, ասես, սարի հետեւ, վերջանում...

Իջնող արեւն իրեն հետ էր մեզ տանում...

Չգիտեինք՝ ո՞վ էր ժպտում, ո՞վ լալիս,

Ո՞վ էր մեզ հաց, ո՞վ մեր աչքին լաց տալիս...

Չգիտեինք, թե ո՞ւմ կուրծքն էր զարդարում

Ձնծաղիկը, որ մենք էինք միշտ բերում...

Չգիտեինք՝ աշխարհն ի՞նչ էր, մարդն ի՞նչ էր,

Մենք՝ դարդի մեջ, չգիտեինք՝ դարդն ինչ էր...

Ա՜խ, դեռ մանուկ մենք ծերացած, գլխիկոր

Շրջում էինք՝ անգիտությա՜մբ բախտավոր...

Գարնանամուտ

 

Մանուշակներ ոտքերիս ու շուշաններ ձեռքերիս,

Ու վարդերը այտերիս, ու գարունը կրծքիս տակ,

Ու երկինքը հոգուս մեջ, ու արևը աչքերիս,

Ու աղբյուրները լեզվիս՝ սարից իջա ես քաղաք,―

Ու քայլեցի խայտալով ու շաղ տալով մայթերին

Մանուշակներ ու վարդեր ու շուշաններ ձյունաթույր,

Ու մարդիկ ինձ տեսնելով՝ իրենց հոգնած աչքերին

Տեսան ուրիշ մի աշխարհ, գարուն տեսան նորաբույր,

― Ի՜նչ թարմություն,― ասացին,― ի՜նչ թարմություն,―

ու բացին

Լուսամուտներն իմ առջև, ու ես իմ սիրտը բացել՝

Անցնում էի երգելով ու շաղ տալով մայթերին

Մանուշակներ ու վարդեր ու հասմիկներ հոգեթով,

Կարծես մի ողջ բնություն մի պատանի էր դարձել,

Քաղաք իջել լեռներից՝ կանցներ զմրուխտ հեքիաթով

Երկրե-երկիր շաղ տալով կակաչներն իր ձեռքերի,

Մեր երգերի լուսաբացն ու գարունը լեռների։

Մասիսն ի վեր

 

Երբ օրոցում աչքս բացի՝ Մասիս սարերն հեռվում տեսա,

Գերված տեսա ու ես լացի, Հայոց ցավերն հեռվում տեսա,

Ա՜խ, ես մանկուց երազեցի սուրալ ազատ Մասիսն ի վե՜ր,

Հովտում այրվող սիրտս բացի, բայց հով սարե՜րն հեռվում տեսա:

 

Ա՜խ, ասացին ճամփա չըկա քարերն ի վեր, ի վեր Մասիս,

Կընկնի վիհերն ով բարձրանա սարերն ի վեր, ի վեր Մասիս,

Մենակ դու չես սիրտ իմ կարոտ, աչքդ հառել Մասիսն ի վեր,

Ժողովուրդս է ձգտել հավերժ դարերն ի վեր, ի վեր Մասիս:

 

Միթե՞ իրավ անհաս ես դու, ա՜խ, իմ երազ Մասիսն ի վեր,

Միթե՞ մի օր չեմ հասնելու աստեղնահաս Մասիսն ի վեր,

Նախահայրս է սանդուխք դրել աստղերն ի վե՜ր, ի վեր Մասիս,

Ա՜խ, միթե՞ չեմ համբուրվելու իմ աստղի հետ Մաիսն ի վեր:

 

Ս՜խ, չէ՛, նա է հույսիս ճամփան՝ քարերն ի վե՛ր, ի վեր Մասիս,

Թո՛ղ ամպ ու շանթ գլխիս ոռնան սարերն ի վեր, ի վեր Մասիս,

Կըտանեմ սիրտս վիրավոր որպես դրոշ Մասիսն ի վեր,

Թէկուզ մահով կը բարձրանամ դարե՜րն ի վեր, ի վեր Մասիս:

 

***

 

Հին աշխարհը չեմ տեսել

Ու ոչ մի բան չեմ հիշում,

Ու չեմ նրան երազել

Իմ հուշերի մշուշում։

 

Բայց երբ նայում եմ խաղաղ

Մորս դեմքի դալուկին,

Ինձ թվում է, թե մի պաղ

Վիշտ է եղել կյանքը հին։

 

Հին աշխարհը չեմ տեսել

Ու ոչ մի բան չեմ հիշում,

Բայց թողել է նա մի թել

Մորս աչքի մշուշում։Я мама!)

Վերելք

 

 

Աչքերիս մեջ գարնան օրր,

Ճամփես` բախտիս սարերն ի վեր`

Ելնում եմ ես քարերն ի վեր,

Ելնում եմ ես սարերն ի վեր`

Քարե՜ր, սարե՜ր, դարե՜րն ի վեր:

 

Բախտս աստղերն են վեր պահել,

Ջահել եմ ես ու ձիս ջահել,

Չեմ նկատւմ քարեր ճամփիս,

Չեմ նկատում սարեր ճամփիս,

Քարե՜ր, սարե՜ր, դարե՜ր ճամփիս:

 

Շանթն է բեկվում ճակտիս վրա,

Մահ չգիտեմ` կա թե չկա,

Ելնում եմ ես ահերն ի վեր,

Ելնում եմ ես մահերն ի վեր,

Ահե՜ր, մահե՜ր, գահե՜րն ի վեր:

 

Աչքերիս մեջ գարնան օրեր,

Ճամփես դեպի աստղերն անմեռ,

Ինձ ելնելու քարեր կան դեռ,

Ինձ ելնելու սարեր կան դեռ,

Քարե՜ր, սարե՜ր, դարե՜ր կան դեռ:

ՀՐԱՇՔ

 

 

Երազիս մեջ դուռը զարկին

- Ո՞վ է ասի ներսից ես,

Դրսից ինչ որ պառաւ մի կին

Ասաց «Մատաղ լինեմ քեզ»...

 

Մի կտոր հաց ողորմացիր,

Աղքատ կին եմ, որբ, անտեր,

Ու ես իսկույն դուռը բացի՝

Հրաշք... մեռած մայրիկս էր:

 

Սարսափեցի, բայց գիրկն ընկա,

Մայրս ասաց, «ես եմ, ես,

Քեզ փորձելու համար եկա,

Հո չի՜ փոխել կյանքը քեզ:

 

Մուրացկանի տեսքով եկա,

Որ աշխարհն էլ իմանա՝

Տե՜ղն է խիղճդ, խիղճդ որդիս,

Թէ՞ մեռել է ինձ հետ նա...»

 

 

Երազիս մէջ հորս տեսա՝

Մորս նման հայտնւեց,

Խինդ ու վախով գիրկը հասա,

Շիրիմից ելավ ինձ գրկեց:

 

Հեկեկացինք դառն ու անուշ,

Հայրս նայեց իր չորս դին,

Արագածին նայեց քնքույշ,

Ասաց՝ կապրի իմ որդին...

Բայց երբ նայեց Արարատին՝

Ինձ խեթ նայեց հայրս ծեր,

- Էլ ինչո՞վ ես դու իմ որդին,

Երբ կիսատ է տունը մեր:

Վշտից նորից մեռավ հայրս,

Ասաց՝ «որդիս, թէ կուզես

Հողը թեթև լինի վրաս

Տունս կիսատ չթողնես...»

 

 

Պիտի ելնեմ Մեծ Մասիսի

Աստվածամերձ գագաթին,

Որ վրեժիս հրաբուխը

Թքեմ թուրքի ճակատին,

Որ տենչում է իր դարավոր

Ոխը նորից հորձանել,

Նորափետուր Երևանս

Նորից գաղտնի կործանել,

Սակայն ինչ էլ, ինչ էլ լինի,

Աստված ինքն էս չգթա,

Յոթնահողով Հայաստանի

Տունդ կիսատ չի մնա...

 

 

Իմ նորակերտ Երևան,

Լույսի շքերթ Երևան,

Անիս ավեր չթողնես

Իմ լույսի բերդ Երևան:

Ինձ էլ բերեք Մասսի ձյունից

Իմ հողերի արցունքով

Երբ կազատվի լուրն ինձ բերեք

Ոչ թմբուկով, ոչ շուքով,

Քանզի սիրտս շատ է մավշել

Արարատիս կարոտից,

Որ չմեռնեմ խնդությունից

Լուրն ինձ բերեք շշուկով:

ԱՐԱՐԱՏԻՆ

 

Իմ Արարատ սուրբ սարը վես

Մեր նախահայր Հայկն է կարծես,

Որ թիկնել է ամպ ու շանթին,

Ու ծխում է հանց նահապետ՝

Խաղաղության չիբուխն իր հին

Ու ամպն է ծուխ չիբխի գլխին։

Ծխում է նա ու բարձունքեն

Աչք է պահում իր թոռներին,

Դարեր հսկում, որ չցրվեն

Ու կուլ չերթան աշխարհներին։

Ու հսկում է նրանց ճամփան

Օրորոցից մինչ գերեզման։

Խաղաղ է նա, տեսնում է, թե

Ոնց են ելնում օրորոցից

Թուխ, քաջորակ թոռներն իր վեհ

Ու չարը դուրս վանում երկրից,

Դաշտ են ձգում խոփն արծաթե

Ու ոսկի հաց պոկում քարից։

Ու ժպտում է հոր պես հպարտ,

Թիկնած հնուց մեր երկրին.

Մեր նահապետ լեռն Արարատ

Լուռ ծխում է խաղաղության,

Իմաստության չիբուխն իր հին։

 

ՀԱՅՐԵՆԱՊԱՏՈՒՄ

 

Արազ, երբ երբ որ դու մեկ լալով, մեկ խնդալով կընթանաս,

Երբ քո խռով զույգ ափերին ծաղկունք տալով կընթանաս,

Արդյոք գիտե՞ս, որ հավիտյան հայ շուրթերն ես համբուրում

Երբ մինչև ծով զույգ ափերդ համբուրելով կընթանաս:

 

ՄԱՅՐԱՊԱՏՈՒՄ

 

Մայրե՛ր, ես ձեր խղճին մատաղ, դուք եք կյանքը նուրբ պահում,

Դուք եք միակ սփոփանքս, դուք եք վանքը սուրբ պահում,

Ձեզ երգելով` մորս եմ երգում, մորս գովքով` ձեզ կերգեմ,

Երկրի աղը մայրն է միայն` խիղճն է կյանքը նուրբ պահում:

 

ԽՈՀԱՊԱՏՈՒՄ

 

Այսքան տարի այս երգերով միտք եմ անում, ի՞նչ արի,

Այս երգերով, այս վերքերով ինչ որ արի` շատ արի,

Ես իմ մահը հազար տարով դուրս վանեցի աշխարհից,-

Թեկուզ հազար երազ լինի` արթուն վիշտս նինջ արի:

 

ԼՈՒՍՆԱՊԱՏՈՒՄ

 

Լուսնի վրա ես ման եկա` չկար գարուն ինձ նման,

Քարացել է մահն ամենուր ու մենությունն ինձ նման,

Ա՜խ, այստեղ էլ կյանք է եղել ու բանաստեղծ միգուցե,

Թափառել է ու երազել անմահություն, ինձ նման:

 

ՍԻՐԱՊԱՏՈՒՄ

 

Ասի` թողնեմ կին ու գինի, ճգնավորի պես ապրեմ,

Քաշվեմ սարը, սար ու ձորի մենավորի պես ապրեմ,

Բայց սարում էլ սարի մարալն հուրի թվաց իմ աչքին,-

Քանի վառ ես, սի՛րտ իմ, ես ո՞նց ալևորի պես ապրեմ…

 

ՀԱՎԱՏԱՊԱՏՈՒՄ

 

Աղոթքի պես է հոսում արյունս իմ երակներում,

Ոսկի խունկի պես վառվում է ոսկի սրտիս բուրվառում,

Խունկիս բուրմունքը աչքերիս լույսն է, որ թռչում է քեզ,

Ով սիրո աստված, քո ետևից է կյանքս թափառում:

 

ՀԵՌԱՊԱՏՈՒՄ

 

Գիտեմ` ինչ են ծով աստղերը` գալիքների ծով պաշար,

Տիեզերքի տիրակալն է հերթի դրել շարեշար,

Որ երբ հսկա արևն հանգչի, մի աստղ դնե նրա տեղ,

Որ կյանքն հավերժ ու դու հավերժ հրաշք մնաս, ո՜վ աշխարհ:

 

 

 

ՄԱՐԳԱՐԻՏՆ ՈՒ ՓՐՓՈՒՐԸ

 

Ծովի երեսն է փրփուրը ելնում,

Փայլփլում մի պահ, իբր մարգարիտ,

Մինչ մարգարիտը խորքում է լինում,

Խորից է ծնվում գանձը ճշմարիտ:

 

Բայց այսպես խոսեց փրփուրն այդ մասին.

- Ինչո՞ւ տեղ չունես ծովի երեսին,

Թե մարգարիտ ես... Էլ ի՞նչ մարգարիտ,

Ես եմ մայր ծովի գանձը ճշմարիտ,

Որ միշտ ջրերի երեսն եմ ելնում,

ՈՒ ես եմ փայլում,

Կյանքը վայելում....

 

Բայց իր վայելքը երկար չտևեց,

Մի քամի ելավ, փրփուրը ցրվեց,

Հետքն էլ չմնաց ծովի երեսին...

Մինչ մարգարիտը, երբ խորքից հանվեց,

Ձեռքե-ձեռք խլվեց, գանձ է, գանձ, ասին,

Ահա' մայր ծովի միակ փառքը մեծ:

...Մարդիկ կան, որոնք փրփուրի նման

Միշտ կյանքի ծովի երեսն են ելնում,

Բայց խորքում որքա՜ն

Մարգարիտներ կան,

Որոնց փառքը դեռ փրփուրն է խլում: